صفآرایی مقابل هیولای کویر در کرمان
استان کرمان با قرارگیری در کمربند خشک جهانی و دارا بودن بیش از ۲۰ درصد از عرصههای بیابانی کشور، به طور طبیعی در معرض فرآیند بیابانزایی قرار دارد. موقعیت جغرافیایی، اقلیم گرم و خشک با میانگین بارش کم و تبخیر شدید، بستر اصلی شکلگیری این پدیده را فراهم کرده است و این شرایط در سالهای اخیر تحت تأثیر تغییرات اقلیمی جهانی تشدید شده و کرمان را به یکی از کانونهای بحران زیست محیطی ایران تبدیل کرده است.
وضعیت بحرانی در دشتهای کرمان
مهمترین عامل تشدید و شتابدهنده بیابانزایی در کرمان، فعالیتهای انسانی ناپایدار، به ویژه مدیریت نادرست منابع آب است، زیرا برداشت بیرویه از سفرههای زیرزمینی از طریق چاههای عمیق و غیرمجاز برای کشاورزی و صنعت، منجر به کاهش شدید سطح آبهای زیرزمینی، فرونشست دشتها و شور شدن خاک شده است. وضعیت بحرانی دشتهای رفسنجان، سیرجان و زرند نمونههای بارز این تخریب هستند.
پیامد مستقیم این عوامل، تخریب و نابودی سرمایه خاک است و فرسایش بادی شدید به ویژه در مناطق شرقی و حاشیه دشت لوت، نه تنها خاک حاصلخیز را از بین میبرد، بلکه با ایجاد کانونهای تولید گرد و غبار و طوفانهای شن، سلامت عمومی، راههای ارتباطی و فعالیتهای اقتصادی را در مناطق وسیعی به مخاطره میاندازد.
مناطقی مانند دشت و کویر لوت به عنوان یک هیولای در حال گسترش، حاشیه شرقی استان تحت تأثیر طوفانهای ۱۲۰ روزه، و دشتهای مرکزی درگیر فرونشست، در وضعیت قرمز قرار دارند.
هشدار اصلی این است که اگر روند کنونی مدیریت ناپایدار منابع ادامه پیدا کند، این مناطق بحرانی به یکدیگر پیوسته و اثرات غیرقابل بازگشتی را ایجاد خواهند کرد.
این روند، امنیت غذایی و معیشتی ساکنان نقاط حاشیه ای کویر را تهدید میکند و کاهش تولیدات کشاورزی و دامی، همراه با کمبود آب آشامیدنی، به فقر، تخلیه روستاها و مهاجرت اجباری و خطر نابودی توع زیستی منجر میشود که اثرات بسیار منفی اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی خود را در سالهای اخیر نشان داده است.
کند شدن پیشرفت کویر با اجرای طرحهای بیابانزدایی
البته برای مقابله با بیابانی شدن اراضی و مراتع، طرحهای مختلفی اجرا و یا در دست اقدام است و اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوان داری برای ذخیره نزولات آسمانی و تغذیه سفرههای زیرزمینی، کاشت کمربندهای سبز با گونههای مقاوم به خشکی مانند تاغ و گز، همراه با روشهای نوین تثبیت شنهای روان مانند مالچ پاشی بیولوژیک و بادشکنهای زنده میتواند پیشروی کویر را مهار کند.
با تلاش های انجام گرفته، سعی شده تا روند پیشرفت کویر در استان مختل و کند شود و اجرای طرح های مختلف بیابان زدایی نیز در طول دهه های گذشته ادامه داشته است و توانسته به تثبیت کانون های بحرانی و حرکت به سمت احیای مناطق تحت تاثیر بیابانی شدن منجر شود. که برخی از این فعالیت ها و طرح ها را در این گزارش بررسی می کنیم.
بالا بودن میزان فرسایش خاک در استان کرمان
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان با اشاره به آثار تخریبی خشکسالی ها و برداشت بی رویه آب های زیرزمینی طی سالهای گذشته در این استان گفت: فرونشست زمین، بیابانی شدن و از بین رفتن اراضی مستعد کشاورزی و کاهش پوشش گیاهی در کنار رشد بیابان از جمله مهمترین پیامدهایی هستند که در استان خود را نشان داده است.
حسین شجاعی تصریح کرد: استان کرمان در بحث فرسایش خاک به دلیل قرار گرفتن در اقلیم و خشک و بیابانی وضعیت مناسبی ندارد به طوریکه سالانه ۱۷ تن در هکتار فرسایش خاک داریم که این عدد در کشور به طور متوسط ۱۰ تن در هکتار است که نشان می دهد فرسایش خاک در کرمان از متوسط کشوری بالاتر قرار دارد.
وی خاطر نشان کرد: آبخیزداری یکی از مواردی است که باعث بالا رفتن و حفظ رطوبت خاک می شود که در کنار نهال کاری و جنگل کاری احیای پوشش گیاهی در اراضی بیابانی را به دنبال دارد، ضمن اینکه با تقویت سفره های آبی از حرکت سیلاب نیز جلوگیری می کند.
کنترل سیلاب و تغذیه منابع آب زیرزمینی
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان بیان کرد: اجرای طرحهای آبخیزداری و آبخوانداری به عنوان راهکاری اساسی برای تغذیه سفرههای آب زیرزمینی و مقابله با پدیده مخرب فرو نشست زمین در استان در دستور کار است و با توجه به میانگین سالانه ۱۲۵ میلیمتری بارش ها در استان با اجرای این طرح ها می توانیم ۴۹۰ میلیون متر مکعب از سیلاب ها را مدیریت کنیم.
وی با اشاره به کنترل ۱۳ میلیون متر مکعب فرسایش خاک در استان کرمان تاکید کرد: در کنار ضرورت مدیریت مصرف و بهرهبرداری از آب در بخشهای مختلف مانند کشاورزی، صنعت، آشامیدنی و سایر موارد باید برای تغذیه مصنوعی آبخوانها و افزایش سطح آب زیرزمینی اقدام کرد.
با هماهنگیهای انجام شده با سازمان منابع طبیعی، سازمان برنامه و بودجه و وزارت کشور، امسال مبلغ ۱۵۸ میلیارد تومان اعتبار از محل ردیف محرومیتزدایی به حوزه آبخیزداری شمال استان کرمان اختصاص یافته است.
حسین شجاعی با اشاره به این تحول مثبت در حوزه منابع آبخیزداری افزود: این اعتبار از طریق قرارگاه امام حسن در طرح های آبخیزداری شمال استان کرمان هزینه خواهد شد.
وی تصریح کرد: بر اساس برنامه هفتم توسعه، استان کرمان موظف به اجرای عملیات در ۳۷۱ هزار هکتار است که برای آن حداقل به ۲ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز است، در حالی که اعتبارات ملی و استانی سال گذشته حدود ۷۹ میلیارد تومان با تخصیص ۵۲ درصد، بود.
ضرورت تخصیص اعتبارات ویژه برای آبخیزداری کرمان
معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری کرمان خاطر نشان کرد: برای افزایش پوشش عملیات آبخیزداری از ۱۸ درصد به سطح مطلوب، نیاز به اعتبارات ویژه است.
وی ادامه داد: تخصیص اعتبار محرومیت زدایی، به همراه اعتبارات ملی و استانی در سال جاری به میزان ۹۶ میلیارد تومان که مصوب شده و طرح های آن در دست اقدام است، میتواند اجرای عملیات آبخیزداری در حدود ۷۰ هزار هکتار از اراضی استان کرمان را ممکن کند.
شجاعی تاکید کرد: امیدواریم با تزریق این اعتبارات، در یک دوره سه تا پنج ساله بتوان پوشش عملیات آبخیزداری را به طور قابل توجهی در استان افزایش داد و گام موثری در تثبیت فرونشست و تغذیه آبخوانها برداشت.
حمایت صنایع کرمان از آبخیزداری
وی با اشاره به همکاری با صنایع بزرگ استان کرمان در قالب مسئولیت اجتماعی بیان کرد: تفاهمنامههایی با برخی صنایع استان برای حمایت از حوزه آبخیزداری در راستای مسئولیت اجتماعی منعقد شده است، به عنوان مثال، با مجتمع مس سرچشمه برای انجام مطالعات آبخیزداری در سطح ۲۷۰ هزار هکتار در رفسنجان، انار، و با فولاد بوتیا و فولاد زرند برای مطالعات و اجرا در حوزههای بالادست این واحدها و سایر حوزه های شهرستان ها ذکر شده قراردادهایی منعقد شده که انجام آنها به افزایش سطح تحت پوشش طرحهای آبخیزداری کمک خواهد کرد.
یکی از عوارض بسیار مخرب بیابانی شدن، حرکت شن های روان و شکل گیری کانون های طوفان و ریزگرد در برخی مناطق استان کرمان است که مشکلات آن زندگی رندگی افراد در این مناطق را با سختی همراه می کند و خالی شدن محل های اسکان به ویژه در روستاها را نیز به دنبال دارد.
تثبیت کانونهای بحرانی فرسایش بادی در مناطق بحرانی
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان با بیان اینکه نزدیک به ۲۴ استان کشور به نوعی با اقلیم بیابانی درگیر هستند گفت: این استان طی سالهای اخیر در ارزیابی های سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری و در بحث اقدامات برای مقابله با کانون های فرسایش بادی، همیشه رتبه نخست کشور را داشته است.
علی قادری با اشاره به اقلیم خشک و کویری در بخش گسترده ای از استان کرمان اظهار کرد: از چند سال قبل برای تثبیت شن های روان در استان ورود کردیم که تمرکزمان بیشتر بر شهرستان های شرقی استان بوده است.
وی افزود: طی سالهای گذشته در روستاهای مناطقی مانند شهرستان های فهرج و ریگان به دلیل فرسایش باد و شن های روان چند روستا، در معرض تخلیه قرار گرفت و خالی از سکنه می شدند، اما با اقدامات انجام شده کانون های بحران فرسایش بادی در استان کرمان تثبیت شده است و زندگی در این مناطق جریان دارد.
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان تاکید کرد: با توجه به شرایط استان کرمان در بحث فرسایش بادی و فرو نشست زمین، حتما باید در حوزه برداشت آب های زیر زمینی و چاه های غیر مجاز حتما اقدامات فوری انجام شود.
مشارکت بخش خصوصی در بیابانزدایی
قادری با اشاره به مشارکت بخش خصوصی در حوزه بیابان زدایی بیان کرد: با توجه به حجم و وسعت بیابانی و کویری بودن، اعتبارات طرح های مقابله با این پدیده در منابع ملی و استانی کافی نیست و سعی کردیم از ظرفیت شرکت های بزرگ معدنی و صنعتی استان استفاده کنیم.
وی ادامه داد: در شهرستان زرند با مجتمع فولاد ایرانیان تفاهمنامه ای برای تثبیت شن های روان در حدود ۷۰۰ هکتار از اراضی این شهرستان منعقد شده است.
قادری تصریح کرد: در منطقه فتح آباد شهرستان زرند که در معرض فرسایش باید بود، در حدود یک هزار هکتار عملیات های مختلفی مانند نهال کاری برای حفظ مسیرهای ارتباطی و مزارع کشاورزی انجام دادیم.
وی گفت: در شهرستان سیرجان نیز با مشارکت بخش خصوصی و با استفاده از منابع دولتی در پنج هزار هکتار از اراضی این منطقه پروژه روان آب ها انجام شده است.
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان گفت: هر چند بیابان زایی در استان کرمان طی دهه های گذشته در استان بیشتر شده که موجب تضعیف پوشش گیاهی شده است، اما سعی کردیم این روند را در استان کند کنیم، البته در برخی مناطق سرعت و روند فرسایش بادی چنان زیاد است که باید با تخصیص منابع مالی توجه ویژه تری به این مناطق شود.
وی بیان کرد: اعتبارات بیابانزدایی در استان از منابع داخلی و ملی و اعتبار محرومیت تامین می شود، البته در حوزه ریزگرد هم منابع طبیعی با اعتبارات اختصاص یافته مطالعات و اقداماتی را انجام داده است.
مالچ پاشی در شرق کرمان
معاون فنی اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان تصریح کرد: عملیات مالچ پاشی برای تثبیت شن های روان و جلوگیری از بیابانی شدن اراضی در شرق استان در طول سالهای گذشته انجام شده است که بر اساس مطالعات قبلی در تپه های ماسه ای روان و در حال حرکت انجام می شد.
وی افزود: البته عملیات مالچ پاشی برای تثبیت شن های روان و امکان کاشت نهال در این مناطق انجام می شود که نتایج بسیار خوبی برای تثبیت و تقویت پوشش گیاهی و جانوری در این مناطق هم در پی داشته است.
قادری تاکید کرد: با توجه به تغییر نوع مالچی که در گذشته انجام می شده است و بررسی و خطرات زیست محیطی که توسط وزارت نفت انجام شده است، مالچ مورد استفاده به لحاظ مثبت بوده اثرات محیط زیستی تایید شده است.
وی خاطر نشان کرد: بیابان زایی در استان کرمان نیاز به مشارکت دستگاه های مختلف و بخش خصوصی و تامین منابع مالی دارد تا این بحران که گریبانگیر استان کرمان شده است را کنترل و کاهش دهیم.
لازم به ذکر است که تهدید گسترش کویر و بیابانی شدن اراضی خطری است که علاوه بر تاثیرات مخرب در کوتاه مدت، قطعا در دراز مدت نیز زیست نسل های آینده را با بحران روبرو خواهد کرد که به تدریج در اشکال و ابعاد مختلف بروز پیدا کرده و ادامه دار است.
اقدامات و فعالیت های مقابله با بیابانی شدن اراضی در استان کرمان توسط دستگاه های متولی اثرات مثبتی داشته است اما با توجه به سرعت و ابعاد گسترده تخریب و آسیب پذیر بودن کرمان، مبارزه با کویری شدن در این استان نیاز به برنامه جامع تر و دقیق تر و همکاری و هماهنگی بین دستگاههای مختلف دارد و از همه مهم تر میطلبد اعتبارات این حوزه رشد محسوسی پیدا کند.
نظر شما :